เมื่อเตรียมเข้าสู่เทศกาลปีใหม่ หลายคนคงได้ทบทวนชีวิตในปีที่ผ่านมา มีหลายคนที่จากโลกรอบตัวเราไปในปีนี้ ช่วงปลายปีจึงเป็นโอกาสอันดีที่เราจะได้คิด ระลึก และวางแผนกับชีวิตตนเอง หลายคนมีภาพการเตรียมพร้อมว่าจะทำสิ่งต่าง ๆ กับชีวิตที่จะก้าวไปอีกปีในปีหน้า ส่วนใหญ่แล้วเรามองชีวิตไปในภาพการเติบโตเป็นช่วงเวลาสั้น ๆ โดยพยายามจะมองข้ามผ่านช่วงท้ายของเส้นทางชีวิต เก็บไว้ให้เป็นปัญหาการตัดสินใจเมื่อตนเองเจ็บป่วยหรือสูงวัย แต่ความจริงแล้วปลายทางชีวิตของเรานั้นสามารถวางแผนได้นับตั้งแต่ตอนนี้ บทความนี้จึงอยากชวนให้ทุกคนร่วมกลับมาสำรวจชีวิต เตรียมพร้อมปีใหม่ และวางแผนเส้นทางชีวิตในอนาคตที่ยาวไกลกว่าหนึ่งปี รวมไปถึงการระลึกไปถึงวาระท้ายของชีวิตที่เราสามารถวางแผนได้ ซึ่งหากใครยังนึกไม่ออกว่าเราต้องวางแผน หรือเตรียมพร้อมอะไรบ้าง เพื่อไปสู่ปลายทางชีวิตที่เราปรารถนา ข้อมูลจากการวิจัยอาจช่วยให้เราเห็นภาพได้ชัดเจนขึ้น

เราต้องเตรียมพร้อมอะไรเพื่อไปสู่ปลายทางชีวิต?

           จากการทบทวนวรรณกรรมแบบขอบเขต (Scoping Review) ที่รวบรวมงานวิจัย 22 ชิ้นตั้งแต่ปี พ.ศ. 2550-2567 ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวิทยานิพนธ์เรื่อง “เส้นทางการตายของประชากรไทย: การเตรียมพร้อมต่อการตาย แบบแผนของสถานที่ตาย และรูปแบบการจัดการศพ” พบว่า การเตรียมพร้อมสำหรับการตายของคนไทยครอบคลุม 4 มิติหลัก ที่เชื่อมโยงกัน โดยมิติด้านจิตวิญญาณและศาสนาทำหน้าที่เป็นรากฐานที่หล่อหลอมการปฏิบัติในทุกมิติ

          1. การเตรียมพร้อมด้านสุขภาพและการดูแล (Healthcare Preparation) ประกอบไปด้วย การแสดงความประสงค์ด้านการรักษา เช่น ต้องการหรือปฏิเสธการช่วยชีวิตหรือการใช้เครื่องช่วยหายใจ  การเลือกสถานที่ดูแลในวาระท้าย เช่น ที่บ้าน โรงพยาบาล สถานบริบาล ศูนย์ชีวาภิบาล หรือหน่วยบริการต่าง ๆ   การเข้าถึงบริการดูแลแบบประคับประคอง และการปรึกษาทีมแพทย์เกี่ยวกับการวางแผนปลายชีวิต แต่ในความเป็นจริงอัตราการจัดทำเอกสารแสดงเจตนาล่วงหน้า (Living Will) และการวางแผนการดูแลล่วงหน้า (Advance Care Planning หรือ ACP) ยังคงอยู่ในระดับต่ำเนื่องจากขาดการได้รับข้อมูลที่เพียงพอแม้ว่าพระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 มาตรา 12 จะรับรองสิทธิในการแสดงเจตนาปฏิเสธการรักษาพยาบาลมานานกว่า 17 ปีแล้วก็ตาม           

          2. การเตรียมพร้อมด้านจิตใจ (Psychological Preparation) การยอมรับว่าความตายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตนับเป็นรากฐานสำคัญของการเตรียมพร้อม เราอาจวางแผนการใช้ชีวิต เตรียมพร้อมจิตใจใช้ชีวิตให้ปลอดภัย พัฒนากลไกการรับมือกับความกลัวตาย การสร้างความยืดหยุ่นทางอารมณ์ การทำ Life Review (การทบทวนชีวิต) รวมไปถึงการเตรียมจิตใจสำหรับการตายอย่างสงบ ซึ่งในปัจจุบันมีหลายกิจกรรมที่เราสามารถเข้าร่วมโปรแกรมการปรึกษาและการปฏิบัติมรณสติ เพิ่มการตระหนักรู้เกี่ยวกับการเตรียมพร้อมวาระท้ายในรูปแบบต่าง ๆ มากขึ้น

          3. การเตรียมพร้อมด้านสังคม การเงิน และทรัพย์สิน (Social and Financial Preparation) ในสังคมไทย การเตรียมพร้อมวาระท้ายชีวิตเป็นกระบวนการทางสังคม มากกว่ากระบวนการส่วนบุคคล อันประกอบไปด้วยการสื่อสารและความสัมพันธ์ในครอบครัว เป็นการแสดงความประสงค์ผ่านการบอกกล่าวกับคนใกล้ชิด การพูดคุยเกี่ยวกับการกำหนดผู้ตัดสินใจแทนและวางแผนการดูแลในช่วงท้ายของชีวิต การวางแผนทางการเงิน เช่น เขียนพินัยกรรมและวางแผนมรดก จัดระเบียบเอกสารทางการเงิน ซื้อประกันงานศพ จัดเตรียมเงินสำหรับค่าใช้จ่ายงานศพ การสร้างเครือข่ายสนับสนุนทางสังคม ได้แก่ การเข้าร่วมกองทุนสวัสดิการของชุมชน กลุ่มฌาปนกิจสงเคราะห์ รวมถึงการเข้าร่วมกลุ่มสนับสนุน ส่งเสริมการให้ข้อมูลการวางแผนวาระท้าย เช่น ชุมชนกรุณา กลุ่ม Peaceful Death เครือข่ายเพื่อนชีวามิตร ฯลฯ

          4. การเตรียมพร้อมด้านจิตวิญญาณและศาสนา (Spiritual and Religious Preparation) นี่คือมิติที่พัฒนาอย่างครอบคลุมที่สุดในบริบทไทย โดยเฉพาะในกลุ่มผู้สูงอายุชาวพุทธไทย ซึ่งมีระดับการเตรียมพร้อมด้านจิตวิญญาณสูงกว่าทุกมิติ ด้วยประชากรไทยประมาณกว่า 94.4% นับถือศาสนาพุทธ หลักคำสอนเรื่อง "เกิด แก่ เจ็บ ตาย" จึงส่งเสริมให้มีการไตร่ตรองเกี่ยวกับความตายว่าเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต และที่สำคัญ คือ พุทธศาสนาในบริบทไทยไม่ได้แทนที่การแพทย์สมัยใหม่ แต่เสริมและผสมผสานเข้าด้วยกัน

          นอกจากนี้ ยังพบว่า สังคมไทยมีแนวปฏิบัติการเตรียมพร้อมวางแผนวาระท้ายชีวิตในมิติร่วมสมัยที่กำลังเกิดขึ้น สะท้อนการปรับตัวทางวัฒนธรรม ไม่ว่าจะเป็น การบริจาคร่างกายและอวัยวะ การวางแผนมรดกดิจิทัล (Digital Legacy Planning) เช่น การวางแผนเก็บรักษาบัญชีดิจิทัล ข้อมูลบัญชีสังคมออนไลน์ต่าง ๆ ของตนเอง การวางแผนดูแลสัตว์เลี้ยง การจัดหาผู้ดูแลในอนาคตสำหรับสัตว์เลี้ยงและวางแผนสนับสนุนทางการเงิน

บทสรุป: ปลายทางชีวิตที่เราเตรียมพร้อมได้

          การวางแผนวาระท้ายของชีวิตอาจเป็นประเด็นที่ใครหลายคนละเลย ไม่ได้ให้ความสำคัญกับการเตรียมพร้อมมากนัก เพราะอาจจะคิดว่า “ยังไม่ถึงเวลา” และ “ไม่รู้ว่าต้องเตรียมอะไร” จากข้อมูลข้างต้น อาจทำให้เรา “เริ่มคิด” สำหรับปีใหม่นี้ว่าเราจะวางแผนชีวิตระยะหนึ่งปี หรือเตรียมพร้อมเส้นทางชีวิตไปสู่ปลายทางในระยะยาวได้แบบรอบด้าน ทั้งนี้ ปัจจุบันประเทศไทยกำลังมีการผลักดันให้การทำ Living Will และ ACP ให้กลายเป็นเรื่องปกติที่ประชาชนทุกคนควรพิจารณา ไม่ใช่เฉพาะผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยระยะสุดท้ายเท่านั้น ซึ่งปัจจุบันนี้มีการทำ e-Living Will ที่มีความสะดวกและรวดเร็วในระบบอิเล็กทรอนิกส์ นับเป็นอีกช่องทางหนึ่งที่ช่วยให้การเตรียมพร้อมวาระท้ายของเราชัดเจนมากยิ่งขึ้น สามารถดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ https://www.nationalhealth.or.th/elivingwill

เนื้อหาบทความนี้มาจากวิทยานิพนธ์เรื่อง เส้นทางการตายของประชากรไทย: การเตรียมพร้อมต่อการตาย แบบแผนของสถานที่ตาย และรูปแบบการจัดการศพ โดย ผศ.ฐิตินันทน์ ผิวนิล นิสิตหลักสูตรศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาประชากรศาสตร์ วิทยาลัยประชากรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

อ้างอิง

รายละเอียดจาก
Pewnil, T., Pothisiri, W., & Sriratanaban, P. (2025). A scoping review of death preparation practices and sociocultural determinants in Thai society. Discover Social Science and Health. https://doi.org/10.1007/s44155-025-00346-7

ที่ปรึกษา
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. รักชนก คชานุบาล

จัดทำโดย
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ฐิตินันทน์ ผิวนิล (ผู้เขียน)
อาจารย์ ดร. อรวรรณ ประสิทธิ์ศิริผล / ดร. ชลธิชา อัศวนิรันดร / รุจิเรศ จันทร์จิเรศรัศมี / นันทวัน กิจประยูร / วรรณวดี จันทร์วังโป่ง